Do 90% Startups Really Fail ? : ९०% स्टार्टअप्स खरंच फेल होतात का? सत्य काय आहे?
मित्रांनो, जेव्हा तुम्ही तुमच्या कॉलेजच्या कट्ट्यावर किंवा मित्रांसोबत बसून स्वतःचा एखादा व्यवसाय किंवा ‘स्टार्टअप’ सुरू करण्याबद्दल उत्साहाने बोलत असता, तेव्हा कोणीतरी नक्कीच तुम्हाला थांबवून म्हणालं असेल, “अरे वेडा झालास का? नोकरी कर! तुला माहितीये, ९०% स्टार्टअप्स तर सुरू होताच बुडतात!” हे ऐकून तुमच्याही मनात भीतीची पाल चुकचुकली असेल, तुमचा आत्मविश्वास थोडा डळमळीत झाला असेल, बरोबर?
पण विद्यार्थ्यांनो, अजिबात घाबरू नका! आज आपण एका वर्गात बसल्यासारखे आणि एका मित्रासारखे या गोष्टीच्या मुळाशी जाणार आहोत. हे ‘९०% फेल’ चं गणित खरंच किती योग्य आहे? जर व्यवसाय खरोखरच फेल होतात, तर त्यामागे नक्की कोणती कारणे असतात? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, उद्या जर तुम्ही स्वतःचा स्टार्टअप सुरू केला, तर तुम्ही त्याला या अपयशापासून कसे वाचवू शकता? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे मी तुम्हाला आज अतिशय सोप्या आणि आपल्या रोजच्या व्यवहारातील भाषेत देणार आहे. चला तर मग, या ‘स्टार्टअप’च्या जगात आत्मविश्वासाने एक पाऊल टाकूया!
१. ९०% च्या आकड्यामागील खरं सत्य (The Truth Behind the 90% Statistic)
सगळ्यात आधी आपण हे समजून घेऊया की हा ‘९०%’ चा आकडा आला कुठून? खरं सांगायचं तर, हा आकडा पूर्णपणे खोटा नाहीये, पण तो ज्या पद्धतीने सांगितला जातो, ती पद्धत चुकीची आहे. आकडेवारीनुसार, पहिल्या वर्षात साधारणपणे १०% ते २०% स्टार्टअप्स बंद पडतात. त्यानंतरच्या पाच ते दहा वर्षांच्या काळात हा आकडा वाढत जाऊन ९०% पर्यंत पोहोचतो. म्हणजेच, सगळेच स्टार्टअप्स पहिल्याच दिवशी किंवा पहिल्याच महिन्यात बंद पडत नाहीत.
अनेकदा ‘फेल’ होणे म्हणजे कंपनी कर्जबाजारी होणे असा नसतो. बरेच उद्योजक आपला व्यवसाय दुसरा एखादा चांगला मार्ग मिळाल्यावर बंद करतात किंवा आपला बिझनेस मॉडेल बदलतात. त्यामुळे, या आकड्याला घाबरून जाण्यापेक्षा, त्यातून शिकणे महत्त्वाचे आहे.
[माझी वैयक्तिक टीप] : विद्यार्थी मित्रांनो, माझ्या मते, कोणतीही नवीन गोष्ट शिकताना आपण सुरुवातीला पडतोच. तुम्ही जेव्हा सायकल चालवायला शिकलात, तेव्हाही पडला होतात ना? पण म्हणून तुम्ही सायकल चालवणं सोडलं का? नाही! स्टार्टअपचंही तसंच आहे. फेल होण्याच्या भीतीने प्रयत्न न करणं हा सर्वात मोठा मूर्खपणा आहे.
२. बाजारपेठेची गरज नसणे (Lack of Market Need)
स्टार्टअप फेल होण्याचं सर्वात मोठं आणि पहिलं कारण म्हणजे, असा प्रॉडक्ट किंवा सर्व्हिस बनवणे ज्याची ग्राहकांना अजिबात गरज नाही. बऱ्याचदा तुम्हाला एखादी आयडिया खूप भारी वाटते. तुम्ही रात्रंदिवस एक करून त्यावर काम करता. पण जेव्हा तो प्रॉडक्ट बाजारात येतो, तेव्हा लोक तो विकत घेत नाहीत. का? कारण तो प्रॉडक्ट ग्राहकांचा कोणताही ‘प्रॉब्लेम’ (समस्या) सोडवत नसतो.
[माझी वैयक्तिक टीप] : जेव्हा माझ्या एका विद्यार्थ्याने एक नवीन ॲप बनवले, तेव्हा त्याला वाटले की हे जगातले बेस्ट ॲप आहे. पण त्याने कधी ग्राहकांना विचारलंच नाही की त्यांना ते ॲप हवंय का. त्यामुळे नेहमी आधी ‘समस्या’ शोधा आणि मग त्यावर ‘उपाय’ (तुमचा प्रॉडक्ट) शोधा.
३. पैशांचे चुकीचे नियोजन (Poor Financial Management)
स्टार्टअप सुरु करताना पैसे लागतात, आणि ते संपतातही खूप लवकर! अनेक नवीन उद्योजक सुरुवातीलाच महागडी ऑफिसेस घेणे, अनावश्यक मार्केटिंगवर लाखो रुपये खर्च करणे आणि स्वतःला मोठे पगार घेणे अशा चुका करतात. याला आपण ‘कॅश बर्न’ (Cash Burn) म्हणतो. जेव्हा खऱ्या अर्थाने पैशांची गरज असते, तेव्हा बँक अकाउंट रिकामं असतं. Do 90% Startups Really Fail ?
[माझी वैयक्तिक टीप] : सुरुवातीला शक्य तितका कमी खर्च करा. तुम्हाला झिरो बजेटमध्ये काम कसं करता येईल याचा विचार करा. मी नेहमी सुचवतो की जोपर्यंत तुमचा व्यवसाय स्वतः पैसे कमवायला सुरुवात करत नाही, तोपर्यंत लॅपटॉप आणि इंटरनेट हेच तुमचं ऑफिस असू द्या.
४. योग्य टीम (सहकारी) नसणे (Not Having the Right Team)
एकटा माणूस सगळं काही करू शकत नाही. तुम्हाला एक अशी टीम हवी असते जिच्यात वेगवेगळी कौशल्ये (Skills) असतील. जर तुम्ही कोडिंगमध्ये चांगले असाल, तर तुम्हाला मार्केटिंग आणि सेल्समध्ये चांगला असणारा जोडीदार हवा. अनेक स्टार्टअप्स केवळ यासाठी बुडतात कारण त्यांच्या को-फाउंडर्स (भागीदारांमध्ये) सतत भांडणे होतात किंवा त्यांच्याकडे व्यवसायासाठी लागणारी योग्य कौशल्ये नसतात.
[माझी वैयक्तिक टीप] : मित्रांसोबत व्यवसाय सुरू करणे छान वाटते, पण फक्त मैत्री आहे म्हणून कुणालाही बिझनेस पार्टनर बनवू नका. त्यांची ‘स्किल सेट’ तुमची पूरक (Complementary) आहे का, हे नक्की तपासा.
५. स्पर्धकांकडे (Competitors) दुर्लक्ष करणे Do 90% Startups Really Fail ?
तुम्ही जो व्यवसाय करत आहात, तो करणारे बाजारात आधीच कोणीतरी असू शकतात. किंवा तुम्ही सुरुवात केल्यावर नवीन लोक येतील. “आपल्याला कोणीच कॉम्पिटिशन नाही” असा विचार करणे धोक्याचे ठरू शकते. बाजारात काय चालले आहे, इतर लोक काय नवीन तंत्रज्ञान वापरत आहेत, याकडे लक्ष न दिल्यास तुमचा स्टार्टअप मागे पडू शकतो.
[माझी वैयक्तिक टीप] : स्पर्धकांना शत्रू मानू नका, तर त्यांच्याकडून शिका. ते काय चुका करत आहेत ते पहा आणि त्या चुका तुम्ही टाळा. मी नेहमी माझ्या विद्यार्थ्यांना सांगतो की, बाजारावर बारीक लक्ष ठेवणे हाच अर्धा विजय आहे.
६. चुकीची किंमत आणि बिझनेस मॉडेल (Flawed Pricing and Business Model) Do 90% Startups Really Fail ?
तुमचा प्रॉडक्ट खूप चांगला आहे, पण जर त्याची किंमत ग्राहकांच्या बजेटबाहेर असेल, तर तो कोणीच विकत घेणार नाही. याउलट, जर तुम्ही किंमत खूपच कमी ठेवली, तर तुम्हाला नफा (Profit) होणार नाही आणि व्यवसाय चालवणे कठीण होईल. एक योग्य ‘बिझनेस मॉडेल’ (पैसे कसे कमवायचे याचा आराखडा) नसणे हे अपयशाचे मोठे कारण आहे.
[माझी वैयक्तिक टीप] : ग्राहकांशी बोलून तुमची ‘प्राईसिंग’ ठरवा. सुरुवातीला नफा कमी मिळाला तरी चालेल, पण जास्तीत जास्त ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करा.
७. ग्राहकांचा अभिप्राय न ऐकणे (Ignoring Customer Feedback)
“मला सगळं समजतं, ग्राहकांना काही कळत नाही,” असा अहंकार अनेक नवीन उद्योजकांना बुडवतो. जेव्हा ग्राहक तुम्हाला सांगतात की तुमच्या प्रॉडक्टमध्ये अमुक एक गोष्ट काम करत नाहीये, तेव्हा ते ऐकून घेणे आणि त्यात सुधारणा करणे गरजेचे असते. ग्राहकांचे न ऐकल्यास ते दुसऱ्या कंपनीकडे जातात.
[माझी वैयक्तिक टीप] : सर्वात नाराज ग्राहक हाच तुमचा सर्वात चांगला शिक्षक असतो. मी माझ्या करिअरमध्ये पाहिलंय की ज्यांनी ग्राहकांच्या ‘फीडबॅक’चा आदर केला, तेच व्यवसाय १०० पट मोठे झाले.
८. ‘प्लॅन बी’ (Plan B) आणि बदल करण्याची तयारी नसणे
स्टार्टअपच्या जगात एका शब्दाला खूप महत्त्व आहे, तो म्हणजे ‘पिव्होट’ (Pivot). याचा अर्थ, जर तुमची मूळ आयडिया काम करत नसेल, तर व्यवसायाची दिशा बदलणे. अनेक लोक एकाच आयडियाला चिकटून राहतात, भलेही ती काम करत नसो. वेळेनुसार बदल न केल्याने स्टार्टअप्स फेल होतात. Do 90% Startups Really Fail ?
[माझी वैयक्तिक टीप] : लवचिक (Flexible) राहा. जर बाजाराची परिस्थिती बदलली, तर तुम्हालाही बदलावं लागेल. उदा. कोरोना काळात ज्या रेस्टॉरंट्सनी ‘होम डिलिव्हरी’ सुरू केली ते टिकले, जे जुन्याच पद्धतीने राहिले ते बंद पडले.
९. चुकीचे मार्केटिंग आणि सेल्स (Poor Marketing & Sales)
“प्रॉडक्ट चांगला असेल तर तो आपोआप विकला जाईल” हा एक खूप मोठा गैरसमज आहे. जगात कितीही चांगला प्रॉडक्ट असला, तरी लोकांपर्यंत त्याची माहिती पोहोचवण्यासाठी योग्य मार्केटिंग आणि सेल्स स्ट्रॅटेजी लागतेच. मार्केटिंगकडे लक्ष न दिल्याने अनेक स्टार्टअप्स अंधारात राहूनच संपून जातात. Do 90% Startups Really Fail ?
[माझी वैयक्तिक टीप] : आजच्या डिजिटल युगात सोशल मीडियाचा वापर अतिशय हुशारीने करा. तुम्हाला लाखो रुपये खर्च करण्याची गरज नाही, पण योग्य लोकांपर्यंत (Target Audience) तुमचा मेसेज कसा पोहोचेल याचा अभ्यास करा.
१०. अपयशाला शेवट मानणे (Viewing Failure as the End)
शेवटचा आणि सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा. ९०% स्टार्टअप्स फेल होतात या वाक्याचा अर्थ असा नाही की ९०% उद्योजक फेल होतात! अनेक मोठे आणि यशस्वी उद्योजक त्यांच्या पहिल्या, दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या स्टार्टअपमध्ये फेल झालेले असतात. ते त्यातून शिकतात आणि पुढचा व्यवसाय यशस्वी करतात. स्टार्टअप फेल होणे म्हणजे आयुष्यात फेल होणे नाही. Do 90% Startups Really Fail ?
[माझी वैयक्तिक टीप] : मित्रांनो, अमेरिकेतील सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये एखाद्या व्यक्तीचा स्टार्टअप फेल झाला असेल, तर त्याला ‘अनुभवी’ मानले जाते. त्यामुळे जर तुमचा पहिला प्रयत्न फसला, तर निराश होऊ नका. तो अनुभव तुमच्या पुढच्या प्रवासाची शिदोरी असेल.
🎓 विद्यार्थ्यांसाठी खास ‘FAQ’ (वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न)
तुमच्या मनात अजूनही काही शंका असतील, म्हणून मी विद्यार्थ्यांकडून नेहमी विचारले जाणारे काही प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे खाली देत आहे:
प्रश्न १: मला स्टार्टअप सुरू करायचा आहे, पण माझ्याकडे पैसे नाहीत. मी काय करू?
उत्तर: बहुतांश यशस्वी स्टार्टअप्स झिरो बजेटमधूनच सुरू होतात. सुरुवातीला तुमच्या ‘आयडिया’ची चाचणी (Testing) करण्यासाठी पैसे लागत नाहीत. फ्री टूल्स आणि सोशल मीडियाचा वापर करा. जेव्हा तुमचा व्यवसाय थोडा चालायला लागेल, तेव्हा तुम्ही गुंतवणूकदारांकडे (Investors) जाऊ शकता किंवा बँकेकडून लोन घेऊ शकता. Do 90% Startups Really Fail ?
प्रश्न २: मी आता शिक्षण/नोकरी सोडून स्टार्टअप सुरू करावा का?
उत्तर: अजिबात नाही! एक शिक्षक म्हणून माझा सल्ला राहील की जोपर्यंत तुमच्या स्टार्टअपमधून तुम्हाला नोकरीइतका स्थिर पैसा मिळायला सुरुवात होत नाही, तोपर्यंत शिक्षण किंवा नोकरी सोडू नका. याला ‘साईड हसल’ (Side Hustle) म्हणतात. वीकेंडला किंवा संध्याकाळी स्टार्टअपवर काम करा.
प्रश्न ३: माझी स्टार्टअपची आयडिया खूप भारी आहे, पण कोणी ती चोरली तर?
उत्तर: ही भीती ९९% विद्यार्थ्यांमध्ये असते. पण लक्षात ठेवा, ‘आयडिया’ पेक्षा ‘अंमलबजावणी’ (Execution) महत्त्वाची असते. तुम्ही आयडिया लपवून ठेवली, तर तुम्हाला कुणाचीच मदत मिळणार नाही. लोकांसोबत चर्चा करा, त्यातून तुम्हाला नवीन दृष्टिकोन मिळेल. आयडिया कोणीही चोरू शकतं, पण तुमची मेहनत आणि तुमची पद्धत कोणीच चोरू शकत नाही.
प्रश्न ४: स्टार्टअपसाठी को-फाउंडर (भागीदार) असणे गरजेचे आहे का?
उत्तर: गरजेचे नाही, पण अत्यंत फायद्याचे नक्कीच आहे. एकट्याने सगळा ताण सहन करणे कठीण जाते. एक चांगला भागीदार तुमच्या कमकुवत बाजूंना सावरू शकतो. पण जर तुम्हाला योग्य व्यक्ती मिळत नसेल, तर तुम्ही एकटे (Solo Founder) म्हणूनही उत्तम सुरुवात करू शकता.
प्रश्न ५: मला बिझनेसचे काहीही ज्ञान नाही (मी इंजिनिअरिंग/आर्ट्स चा विद्यार्थी आहे), मी सुरुवात कुठून करू?
उत्तर: बिझनेस शिकण्यासाठी एमबीए (MBA) करण्याची गरज नाही. इंटरनेटवर लाखो फ्री कोर्सेस, युट्युब व्हिडिओज आणि पुस्तके उपलब्ध आहेत. बेसिक्स शिकून घ्या. तसेच, प्रत्यक्ष काम करायला लागल्यावर तुम्ही रोज नवनवीन गोष्टी शिकतच जाता. ‘लर्निंग बाय डुइंग’ हाच उत्तम मार्ग आहे!
चला, आता तुमची वेळ आहे!
मित्रांनो, मला खात्री आहे की आजच्या या चर्चेतून ‘९०% स्टार्टअप्स फेल होतात’ या भीतीमागचे सत्य तुम्हाला समजले असेल आणि तुमचा आत्मविश्वास नक्कीच वाढला असेल. स्टार्टअपचा प्रवास सोपा नक्कीच नसतो, पण तो अशक्यही नसतो. योग्य नियोजन, मेहनत आणि शिकण्याची तयारी असेल तर तुम्ही तो १०% यशस्वी उद्योजकांच्या यादीत नक्की जाऊ शकता.
तुम्हाला हा लेख कसा वाटला? किंवा तुमच्या मनात स्टार्टअपबद्दल अजून कोणती भीती किंवा प्रश्न आहेत का? मला खाली कमेंट करून नक्की सांगा. मी तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देण्याचा नक्की प्रयत्न करेन!
जगातील तरुण AI अब्जाधीश कोण आहे?
